کارکردهای خانواده مهدوی در فرآیند تحقق تمدن نوین اسلامی با تأکید بر انقلاب اسلامی
چکیده
خانواده بهعنوان بنیادیترین نهاد اجتماعی، نقشی محوری در شکلگیری، انتقال و بازتولید ارزشهای تمدنی ایفا میکند. در اندیشه مهدویت، خانواده صرفاً یک واحد زیستی یا عاطفی نیست، بلکه کانون تربیت انسان منتظر و بستری برای پرورش نسل مسئول و تمدنساز بهشمار میآید. مسئله اصلی این پژوهش، بررسی نقش و کارکردهای خانواده مهدوی در فرآیند تحقق تمدن نوین اسلامی در بستر انقلاب اسلامی است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانهای، متون دینی و بیانات امام خمینی(ره) و مقام معظم رهبری انجام شده است. یافتهها نشان میدهد خانواده مهدوی برپایۀ مبانی نظری روانشناختی و درون دینی، افرادی را هدفمند، عاشق، با هویت، آگاه و مسؤول، تربیت خواهد نمود. در این راستا برپایۀ منابع معتبر راهکارهای عملی ارائه گردید تا این تحقیق از رویکرد نظری فاصله گرفته و با دایرۀ مخاطبان بیشتری ارتباطگیری صورت پذیرد. چنین سوگیری در تربیت این بنیان مستحکم، کارکردهای فراوانی را در تحقق تمدّن نوین اسلامی با تأکید بر انقلاب اسلامی به بار خواهد آورد؛ رویکرد مهدویِ اعضای خانواده با پرورش یافتگی عقل و اندیشه، نهادینهسازی سبک زندگی اسلامی–ایرانی، تقویت جبهۀ مقاومت فرهنگی، ترویج فرهنگ انتظار فعال و آماده سازی برای حاکمیت عدل جهانی، نقشی اساسی در پیشبرد اهداف تمدنی انقلاب اسلامی ایفا میکند. بر اساس نتایج پژوهش، تقویت نهاد خانواده در چارچوب گفتمان مهدویت، یکی از الزامات تحقق تمدن نوین اسلامی در جامعه معاصر ایران است.
کلیدواژهها: مهدویت، خانواده مهدوی، تمدن نوین اسلامی، انقلاب اسلامی، انتظار
مقدمه
خانواده از نهادهای اصلی جامعه است که در همۀ جوامع انسانی حضور داشته و در اسلام نیز توجّه ویژه ای به آن شده است. محبوب ترین ساختار نزد خداوند متعال خانه ایست که بر پایۀ ازدواج آباد شود و همین تر مبغوض ترین سازه، خانه ایست که با جدایی ویران شود.(حرّ عاملی، ج۲۰، ص۱۶) خانواده همواره در اندیشه اجتماعی اسلام، جایگاهی بنیادین داشته و نخستین بستر شکلگیری هویت دینی، اخلاقی و اجتماعی انسان محسوب شده است.(حسینی، ۱۳۹۶، ص۲) با این حال، تحولات گسترده فرهنگی و اجتماعی در دوران معاصر، بهویژه گسترش فردگرایی و تغییر الگوهای سبک زندگی، کارکردهای اصیل خانواده را با چالشهای جدی مواجه ساخته است.(دهقانی، ۱۳۹۸، ص۴۵) در چنین شرایطی، بازخوانی جایگاه خانواده در چارچوب اندیشه اسلامی و بهویژه مهدویت، ضرورتی انکارناپذیر به نظر میرسد.
اندیشه مهدویت، برخلاف برداشتهای تقلیلگرایانه، صرفاً معطوف به آیندهای نامعلوم نیست، بلکه واجد ابعاد اجتماعی و تمدنی گستردهای است. انتظار فرج در این نگرش، مفهومی فعال و مسئولیتساز است که فرد و جامعه را به اصلاح مستمر و عدالتخواهی فرا میخواند.(مطهری، ۱۳۸۶، ص۲۵) از این منظر، خانواده مهدوی بهعنوان نخستین کانون پرورش انسان منتظر، نقشی کلیدی در فرآیند زمینهسازی ظهور و تحقق تمدن نوین اسلامی ایفا میکند.
انقلاب اسلامی ایران با احیای هویت دینی و بازگشت به ارزشهای اسلامی، زمینهای عینی برای طرح دوباره مسئله تمدن اسلامی در جهان معاصر فراهم ساخت.(پارسانیا، ۱۳۹۳، ص۱۵) تأکید مقام معظم رهبری بر «تمدن نوین اسلامی» نشاندهنده اهمیت نقش نهادهای اجتماعی، بهویژه خانواده، در این مسیر است.(خامنهای، ۲۳/۷/۹۱) پاره ای از مکتوبات در این فرآیند سهم مفیدی را ایفا نموده و به زینت طبع آراسته گردیده اند. از جمله میتوان به مقالۀ «تأثیر باور به مهدویت در رشد و تعالی خانواده» اشاره نمود که تنها به عامل ولایت پذیری پرداخته است. همینطور به یکی از عوامل مهم خانوادۀ مهدوی یعنی مسؤولیت پذیری و تعهد، در مقالۀ «اکرام و تعهد نسبت به خانواده بایسته فرهنگی تحقق آرمان شهر مهدوی»، پرداخته شده است. شاخصههایی نظیر ایمان، تعدد فرزندان، مواسات و ساده زیستی نیز در مقالۀ «بررسی شاخصههای خانوادۀ فاطمی و نقش آن در تحقق جامعه مهدوی» به تحقیق و پژوهش انجامیده است. با این وجود برقراری پیوندی ارزنده میان خانواده مهدوی و تحقق تمدن نوین اسلامی و بررسی راه کارها و کارکردهای آن در تراز انقلاب اسلامی در میان این پژوهشها خالی است. پژوهش حاضر در پی آن است تا با رویکردی تحلیلی، راه کارهای عملی و کارکردهای عینی خانواده مهدوی در تحقق تمدن نوین اسلامی را با تأکید بر انقلاب اسلامی ایران تبیین نماید.
۱. مفهوم شناسی
۱-۱- خانواده مهدوی
خانواده در لغت اهل خانه دانسته شده(معین، ۱۳۹۲، مدخل خانواده) و در اصطلاح واحدی اجتماعی است که براساس ازدواج مشروع پدید میآید.(ساروخانی، ۱۳۷۰، ص۲۵۵) از نظر قرآن ارزش خانواده پیش از هر چیز بر پایه مودت و دوستی بین اعضای آن استوار است.(۲۱/روم) هر چند اعضای این نهاد بنیادین با انجام حقوق متقابل در کنار یکدیگر زیست میکنند لکن این سازۀ انسانی تنها بر اساس دوستی و تفاهم و برکنار از منیتها به کمالِ مورد انتظار خواهد انجامید.(صدر طباطبایی، فاطمه؛ پژوهشهای قرآنی پاییز و زمستان ۱۳۸۰ – شماره ۲۷و۲۸، ص۱۳۲) از این رو میتوان خانوادۀ مهدوی را خانوادهای دانست که حیات فردی و جمعی خود را بر اساس ایمان به امامت و انتظار به ظهور و التزام عملی به ارزشهای دینی سامان میدهد. در این خانواده محوری ترین عنصر، انتظار بهصورت کُنشی فعال و جهتدهنده در تربیت فرزندان و تنظیم روابط خانوادگی حضور دارد.(کورانی، ۱۴۱۱، ص۵) همینطور مهمترین ثمرۀ پیوند خانواده و مهدویت اینست که یکایک آن خود را در قبال بشریت و آیندۀ آن مسئول میدانند.(صباغیان، ۱۳۹۹، ص۲۰)
۲-۱- تمدن نوین اسلامی
مقصود از تمدن در یک تعریف کوتاه «نمود حیات جمعی بشر»(اسعدی، ۱۴۰۱، ص۲۹) و «جنبۀ فنی و تکنیکیِ ابزاری» آن است.(مطهری، ۱۳۸۷، ص۴۲۳) از این رو منظور از تمدن نوین اسلامی، پیشرفت مادی است که در کنار رشد معنوی و عقلانیت و در پیوند با اخلاق و عدالت معنا مییابد.(خسروپناه، ۱۴۰۰، ص۴۸) تمدّن به دلیل وجود همین پسوند پرمایه، یک قابلیت تحدید زمانی و تعریف معنایی دارد؛ زیرا اولا آغاز و انجامش که مشخص است ثانیا گستردگی معنایی آن همۀ پیچیدگیها، ظرایف و جهان شمولی را در خود داراست.(جان احمدی، ۱۳۹۳، ص۵۴) به هر روی این اصطلاح، مفهومی ناظر به احیای فرهنگ اسلامی در شرایط تاریخی جدید است که در تقابل با نمودهای غربی، بر توحید، کرامت انسانی و مسئولیت اجتماعی تأکید دارد. پژوهشگران این عرصه، سبک زندگی را یکی از عرصههای اصلی تمدنسازی میدانند.(واعظی،۱۳۹۰، ص۸۷)
۳-۱- ارتباط تمدن نوین اسلامی با مهدویت
در گفتمان انقلاب اسلامی و مقام معظم رهبری این تمدن فرآیندی تدریجی است که از انقلاب اسلامی آغاز شده و با تحقق نظام، دولت و جامعه اسلامی در نهایت با تمدن اسلامی تکامل مییابد.(خامنهای، ۰۶/۰۲/ ۱۳۹۵) در این مسیر، تحول فرهنگی و تربیتی نقشی اساسی دارد و به ویژه «سبک زندگی» بخش اساسی و حقیقی پیشرفت و تمدن سازی نوین اسلامی است.(خامنهای، ۲۳/۰۷/۱۳۹۱) چالشهای پیش روی این مهم از بی توجّهی به زیر ساختهایی نظیر خانواده ناشی میشود که هر یک از باورها، رویکردها و عملکردهای اعضای آن تأثیری مستقیم در شکل گیری تمدّن و فرهنگ اسلامی ایفا میکنند.
از منظر مهدویت، تمدن نوین اسلامی نه هدف نهایی، بلکه مقدمهای تاریخی برای تحقق جامعه مهدوی است. همان جامعهای که با یک جهش از بدویت به عالی ترین مرحلۀ تمدن انسانی گام بردارد(مطهری، ۱۳۸۷، ص۴۲۷) و آن را به عدالت اجتماعی و اصلاح ساختارهای اجتماعی سوق میدهد.(نجفی، ۱۳۹۶، ص۲۲ و ۲۳) بدینترتیب، تمدن نوین اسلامی را میتوان تجلی عینی تلاش جامعه منتظر در عصر غیبت دانست که در عین اشاعه و رواج ظلم و فساد، زمینههای عالی برای پرورش گروه زبده را فراهم آورد.(مطهری، ۱۳۸۷، ص۴۳۹) بازخوانی این تمدّن در شرایطی که اروپای غربی موقعیت مسلطِ جهانی را از دست داده و فرهنگهای بزرگ شرقی بر اثر جنگ، فقر، فزونی جمعیت کمر خمر کرده(شپرد بی کلاو، ۱۳۷۰، ص۱۹)، رسالت بزرگی است.
۲. مبانی نظری خانوادۀ مهدوی
مبانی نظری گزارههایی هستند که بعد از مفهوم شناسی استدلال بر آنها متوقف است.(عاملی، ۱۳۶۵، ص۲۸) در اینجا مقصود از مبادی نظری نخست بررسی آیاتی است که به تربیت فرزندان، اهمیت خانواده، و ویژگیهای خانواده مطلوب اشاره دارند. همچنین، روایات اهل بیت (ع) در مورد تربیت، حقوق فرزندان، و وظایف والدین برای تحقق خانواده مهدوی نقش بنیادین دارد. دیدگاههای جامعهشناسی و روانشناسی نیز به عنوان دیدگاه عقلا یکی از مبانی مهم خانواده دانسته میشود. در این مختصر نگاهی به نظریههای تربیت فرزند در روانشناسی، و تطبیق آنها با آموزههای دینی از جمله الزامات موفقیت در چنین پژوهشهایی میباشد.
۲-۱. مبانی روانشناختی تربیت دینی
تربیت در واقع چیزی جز به فعلیت درآوردن استعدادها و توانمندیهای بالقوه انسان نیست و اگر تربیت در میان نبود هرگز این امور نمیتوانست از قوه به فعل بدر آید.(افروز، ۱۳۸۴، ص۸) از این رو تربیت دینی در خانواده مهدوی، فرایندی چندبعدی است که با بهرهگیری از مبانی روانشناختی، به رشد همهجانبه کودک در عرصههای شناختی، هیجانی و اجتماعی کمک میکند. این رویکرد، نه تنها به نیاز بنیادین انسان برای یافتن معنا و هدف در زندگی پاسخ میدهد، بلکه زمینهساز شکلگیری هویت معنوی، پرورش فضایل اخلاقی، ایجاد دلبستگی ایمن و انتقال الگوهای عملی دینداری از طریق مشاهده و تقلید است.(لقمانی، ۱۳۸۵، ص۴۵) بدین ترتیب، خانواده مهدوی با تلفیق آموزههای دینی و اصول روانشناختی، بستری مناسب برای پرورش نسلی متعهد، امیدوار و اخلاقمدار فراهم میآورد. در ذیل به برخی از این مبانی اشاره میکنیم:
۱-۱-۲. نیاز به معنا و هدف
روانشناسان معنی درمان، معتقدند که همۀ بیماریهای روانی را که منشأ جسمانی ندارند، میتوان با معنی دار کردن زندگی درمان کرد.(فرانکل ویکتور) در این دیدگاه معنی دادن به زندگی باید به گونه ای باشد که فرد برای زیستن خود به تصویری از هدف نهایی دست یابد تا در پرتو آن همۀ زندگی برایش معنادار شود. تربیت دینی با ارائه چارچوبی توحیدی و غایتنگر، به این نیاز پاسخ میدهد و به زندگی جهت و معنا میبخشد.(مصباح یزدی، ۱۳۸۴، ص۴۳ و ۴۴) خانواده مهدوی در این راستا، با ترسیم چشماندازی روشن از آینده و نقش فرد در تحقق آن، حس امید و هدفمندی را در کودک تقویت میکند.
۲-۱-۲. شکلگیری هویت
به نظر روانشناسان در صورت تأمین نیازهای زیستی، ایمنی، عشقی و اجتماعیِ انسان، از مهمترین نیازهای انسان نیاز به تحقق خود و خودشکوفایی است.(مازلو، ص۲۰) رسیدگی به چنین نیازی موجب شکل گیری هویت فردی و اجتماعی فرد است که بخش مهمی از رشد روانی او قلمداد میشود. تربیت دینی، به ویژه در خانواده مهدوی، با معرفی الگوهای متعالی (ائمه اطهار و حضرت مهدی (عج)) و ارزشهای دینی، به شکلگیری هویتی قوی، معنوی و متعهد کمک میکند. این هویت، مبنای خودپنداره مثبت و تابآوری در برابر چالشها خواهد بود.
۳-۱-۲. رشد اخلاق و فضایل
بدون تردید شناخت ویژگیها و خصیصههای زیستی ـ روانی انسان، اساسی ترین گام در فرآیند تربیتی محسوب میشود. هرقدر شناخت بیشتر و عمیق تری از روند رشد و تحول سنین انسان وجود داشته باشد، جریان رشد اخلاقی و فضیلتی در وی حساب شده تر خواهد بود.(افروز، ۱۳۸۴، ص۹) روانشناسی اخلاق، به چگونگی رشد صفات پسندیده و مقابله با صفات ناپسند میپردازد. از این منظر خانواده مهدوی با الگوبرداری از سیره اهل بیت (ع) در همۀ مراحل رشد حتی سالها قبل از تولد و در حین انتخاب همسر و ایجاد آمادگیهای مطلوب ذهنی و روانی به این مهم توجه ویژه ای دارد. در این میان تاکید بر فضایل اخلاقی مانند صداقت، امانتداری، احسان، صبر و ایثار، به پرورش روانی سالم و اخلاقی در تمامی اعضا خصوصا کودکان یاری میرساند.
۴-۱-۲. عشق و دلبستگی ایمن
دلبستگی ایمن در دوران کودکی، پایه و اساس روابط سالم در بزرگسالی است. امنیت روانی، ثبات عاطفی، اتکا، حمایت و رها بودن از ترس، اضطراب و آشفتگی از نیازهای اساسی سنین آغازین آدمی است. در خانواده مهدوی، عشق الهی و عشق به امام زمان(عج) به عنوان سرمشق، فضایی سرشار از محبت، امنیت و پذیرش را برای کودک فراهم میآورد که این خود، به ایجاد دلبستگی ایمن کمک شایانی میکند. رویکرد اصلی در تربیت مهدوی، مبتنی بر محبت است. ابراز محبت بی قید و شرط والدین، حس ارزشمندی و امنیت را در کودک تقویت میکند. این محبت، باید با محبت به خداوند و اهل بیت(ع) پیوند بخورد.
۵-۱-۲. یادگیری مشاهدهای و تقلیدی
طبق نظریه بندورا، بخش قابل توجهی از یادگیری از طریق مشاهده و تقلید رفتار دیگران صورت میگیرد.(رحیمی، ستوده اصل، ۱۴۰۴، ص۸۸) والدین در خانواده مهدوی، با رفتار، گفتار و سبک زندگی خود، الگوهای عملی دینداری را به فرزندان منتقل میکنند. این مشاهده و تقلید، زمانی مؤثرتر است که با تشویق و تقویت مثبت همراه باشد.
۲-۲. مبانی درون دینی خانواده مهدوی
خانواده مهدوی بهعنوان نهادی تربیتی و فرهنگی، نقشی بنیادین در شکلگیری شخصیت دینی و معنوی فرزندان ایفا میکند. این خانواده با بهرهگیری از آموزههای قرآنی و سنت اهل بیت (ع)، نه تنها محیطی سرشار از محبت و آرامش فراهم میآورد، بلکه با تأکید بر تعلیم و تربیت، عبودیت و انتظار فرج، زمینهساز پرورش نسلی متعهد، امیدوار و اخلاقمدار میشود. بررسی ویژگیهای خانواده مهدوی نشان میدهد که این الگو، تلفیقی از ارزشهای الهی و اصول روانشناختی است که به رشد همهجانبه فرد در ابعاد شناختی، هیجانی و اجتماعی کمک میکند.
۱-۲-۲. عشق و مودت
یکی از مهمترین ویژگیهای خانواده مهدوی، استقرار روابط بر پایه عشق و رحمت الهی است. قرآن کریم در آیه «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِّتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَّوَدَّهً وَرَحْمَهً» (روم/۲۱)، مودت و رحمت را اساس آرامش خانوادگی معرفی میکند. در این چارچوب، خانواده مهدوی محیطی سرشار از محبت، همدلی و امنیت روانی ایجاد میکند که زمینهساز رشد سالم شخصیت فرزندان است. پیامبر اکرم (ص) نیز فرمودند: «خَیرُکُم خَیرُکُم لِأهْلِهِ وَأَنَا خَیرُکُم لِأهْلِی»(طبرسی، ۱۳۷۰، ص۲۱۶)؛ بهترین شما کسی است که برای خانوادهاش بهترین باشد. این روایت تأکید میکند که محبت و حسن معاشرت، بنیان روابط خانوادگی در خانواده مهدوی است.
۲-۲-۲. تعلیم و تربیت
خانواده مهدوی، تعلیم و تربیت را رسالت اصلی خود میداند. بر اساس آموزه «یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَهَ» (جمعه/۲)، این خانواده به آموزش معارف دینی، اخلاقی و مهارتهای زندگی اهتمام میورزد. تربیت در این الگو، فراتر از انتقال دانش است و شامل پرورش عقلانیت، اخلاقمداری و توانایی مواجهه با چالشهای اجتماعی میشود. در این راستا امام علی علیه السلام تأدیب به سه خصلت را در کودکان ضروری میدانند: «ادّبوا اولادکم على ثلث خصال حبّ نبیّکم و حبّ اهل بیته و تلاوه القرآن.»(الجامع الصغیر و قرشی بنایی، ۱۴۱۲ق، ص۲)؛ فرزندان خود را بر محبت پیامبر و خاندان او و تلاوت قرآن تربیت کنید. خاستگاه این سخن آیات بی شماری است که به دنبال نهادینه نمودن ارتباط قلبی و مهرورزی به رسول خدا و خاندان طاهرینش است. بدیهی است که این امر اساسی با قرائت مستمرّ با قرآن کریم(۲۰/مزمّل) و تلاوت شایستۀ(۱۲۱/بقره) آیات روح بخش الهی میسر خواهد شد.
۳-۲-۲. بندگی و عبودیت
عبودیت و بندگی خداوند، رکن اصلی تربیت در خانواده مهدوی است. والدین با تأکید بر خداپرستی و بندگی خالصانه، فرزندان را در مسیر دینداری هدایت میکنند. در قرآن کریم آیات بسیاری وجود دارد که این مبنای مهم را به زیباترین شکل و در اسلوبهای گوناگونی اظهار نموده تا همگان از آن بهره مند گردند. در یکی از این مجالات بعد از بیان ادعایی مبنی بر اینکه یهودی و مسیحی بودن موجب هدایت شدن است، از زبان اهل ایمان میفرماید: به راستی که خدا روح و جان ما را با یکتاپرستی و تسلیم محض دربرابر خود رنگ آمیزی ویژه ای کرده است و چه کسی بهتر از خدا چنین رنگ آمیزی خاصی دارد؟ برای همین ما تنها او را میپرستیم!(۱۳۸/بقره)
پیامدهای این پرستش در درون خانواده بر مبنای غریزۀ منفعت طلبی و گریز از زیان(مصباح یزدی، ۱۳۸۳، ص۲۰) به بهترین بیان در آیات دیگری تبیین شده است. به عنوان مثال در آیۀ شریفۀ «قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا» (تحریم/۶) مسئولیت والدین در هدایت معنوی خانواده را یادآور میشود. این ویژگی، موجب شکلگیری هویت معنوی و انسجام روانی در فرزندان خواهد شد. برپایۀ روایات «مَن سَنَّ سُنَّهً حَسَنَهً فَلَهُ أَجرُهَا وَأَجرُ مَن عَمِلَ بِهَا»(کلینی، ج۹، ص۳۷۱)؛ هر کس سنت نیکویی را پایهگذاری کند، اجر آن و اجر عملکنندگان به آن برای او خواهد بود. این روایت نشاندهنده اهمیت تربیت دینی و مسئولیت والدین در ایجاد سنتهای الهی در خانواده است.
۴-۲-۲. انتظار و مسؤلیت
انتظار فرج، شاخصهای هویتی در خانواده مهدوی است. این خانواده نسلی را تربیت میکند که آگاهانه در مسیر ظهور امام زمان (عج) حرکت کرده و با امید و تلاش، زمینهساز تحقق جامعهای مهدوی میشود. انتظار در این معنا، صرفاً حالت منفعلانه نیست، بلکه رویکردی فعال و مسئولانه برای اصلاح فردی و اجتماعی است. انتظار فرج در خانواده مهدوی، رویکردی فعال و تربیتی است. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: «أفضَلُ أَعمالِ أُمَّتی انتظارُ الفَرَج»(صدوق، ۱۴۰۴ ق، ص۲۱)؛ برترین اعمال امت من انتظار فرج است. این روایت در کنار آموزههای قرآنی درباره وعده الهی برای تحقق حکومت صالحان(۱۰۵/انبیا)، نشان میدهد که خانواده مهدوی نسلی را تربیت میکند که با امید و تلاش، زمینهساز ظهور امام زمان(عج) خواهد بود.
۳. راهکارهای عملی برای تربیت فرزندان در راستای خانواده مهدوی
خانواده مهدوی بهعنوان نخستین محیط تربیتی، نقش بنیادین در شکلگیری شخصیت دینی و اجتماعی فرزندان ایفا میکند. برای تحقق این هدف، مجموعهای از راهکارهای عملی بر اساس آموزههای قرآن و روایات اهل بیت(ع) قابل طرح است:
۱-۳. تقویت ظرفیت الگوپذیری
والدین نخستین الگوهای فرزنداناند و باید سبک زندگی منتظرانه را در عمل نشان دهند؛ سبکی که بر امید به ظهور، اصلاح نفس و جامعه و دعا برای فرج استوار است. قرآن کریم تصریحا به سرپرستی پیامبر گرامی اسلام(۵۵/مائده) و تلویحا به پدری ایشان نسبت به امت اسلام در آیات گوناگون اشاره دارد.(۷۸/حج و ۶/احزاب) از این رو با تکیه به امر عقلایی الگوپذیری در صدد الگوسازی بر آمده و میفرماید: «لَقَدْ کَانَ لَکُمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ» (احزاب/۲۱). «بی شک برای شما، در راه و روش پیامبر، سرمشق نیکویی وجود دارد.»
پیامبر اکرم (ص) نیز با تأکید بر همین نقش الگو و اسوه بودن در قبال اعضای خانواده فرمودند: «خَیرُکُم خَیرُکُم لِأهْلِهِ»(طبرسی، ۱۳۷۰، ص۲۱۶)؛ «بهترین شما کسی است که برای خانوادهاش بهترین باشد.» بنابراین، رفتار و گفتار والدینی که بازتابدهنده ارزشهای مهدوی است و همینطور مربیان و آموزگارانی که با آموزش هنرمندانه مفاهیم دینی، ظرفیت الگوپذیری کودکان را فعال میسازند، نقش مؤثری در تربیت آنان دارد.
۲-۳. تغذیه معنویت دینی
ایجاد ارتباط با خداوند از طریق نماز، دعا و انس با قرآن، اساس تغذیه معنوی در خانواده مهدوی است. قرآن کریم ضمن بیان اینکه مؤمنانِ بازگشت کننده به درگاه الهی با یاد خدا دلهایشان آرام میگیرد، تأکید میکند که تنها با تغذیۀ معنوی و یاد خداست که آرامش نصیب قلبها خواهد شد: «أَلَا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد/۲۸). تقدیم متمّم(بِذِکرِ الله) در این قضیۀ حقیقیۀ، بیان گر این ضرورت جدایی ناپذیر میان ذکر الهی و اطمینان قلوب است. امام علی(ع) به اهمیت انس و ارتباط کودکان با خدای متعال در قالب آموزش نماز و انجام حرکات و رفتارهای حکمت انگیز به آنها، تأکید فرمودند: «عَلِّمُوا صِبْیَانَکُمُ الصَّلَاهَ»)حرّانی، ۱۴۰۴، ص، ۱۱۵)؛ فرزندان خود را به نماز آموزش دهید. آموزش داستانهای مربوط به امام زمان (عج)، غیبت و ظهور به زبان ساده، ذکر و یاد خدا از دوران کودکی، و تشویق به عبادات همراه با عشق و نشاط، بذر ایمان و معنویت را در دل فرزندان میکارد.
۳-۳. شکلدهی شخصیت اخلاقی
خانواده مهدوی با تأکید بر صداقت، احترام، گذشت و شجاعت، شخصیت اخلاقی فرزندان را شکل میدهد. این ارزشهای اخلاقی در قرآن کریم به بهانههای مختلفی بازگو شده و بر همان ندای فطری و درونی انسان تأکید مضاعف نموده است. در این باره در وصف پیامبر (ص) که برخوردار از تمامی صفات نیکو و پسندیدۀ انسانی گردیده میفرماید: «وَإِنَّکَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِیمٍ»(قلم/۴).«و به درستی که تو بر خُلقهای بزرگ استوار هستی!» روش تربیتی پیامبر(ص) بر پایه اخلاق و منش زیبایش، حکایت از اهتمام ایشان به شکل دهی شخصیت اخلاقی طرفدارانش است.( کراجکی، ۱۴۲۷، ص۱۱ (در همین زمینه امام صادق(ع) نیز در مقام بیان اینکه نباید به تذکّرات زبانی در نظارت بر دیگران اکتفا نمود، به عامل مهم راهبردی در حفظ شخصیت اخلاقی جامعه اشاره نموده اند: «کُونُوا دُعَاهً لِلنَّاسِ بِغَیْرِ أَلْسِنَتِکُمْ»(کلینی، ج۲، ص۷۸) «مردم را با عملتان به دین دعوت کنید.» بنابراین، والدین باید خود الگوی عملی فضایل اخلاقی باشند تا فرزندان در عمل آنها را بیاموزند.
۴-۳. ایجاد فضای گفتگو و همدلی
یکی از راه کارهای اصلی در تحقق هویت دینی نوجوان و شخصیت بخشی به جوان، ایجاد فضای گفتگوی توأم با همدلی است. خدای متعال از ویژگیهای رسول خدا(ص) که مورد طعن و طمع بدخواهان نیز قرار گرفت، صبر و متانت ایشان در شنیدن سخنان مردم معرفی مینماید.(۶۱/توبه) از همین جهت افراد از گفتگو با حضرتش لذّت میبردند و به سبب رحمت الهی ایشان به نرمخویی با آنان همدلی مینمود: «فَبِمَا رَحْمَهٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ» (۱۵۹/آلعمران). این آیه نیز بر ظرفیت بالای گوینده در شنیدن نظرات مخالف خود تأکید دارد. خانواده مهدوی نیز با تأسّی به این سیرۀ نبوی با گوش دادن فعال به دغدغههای فرزندان و پاسخگویی مناسب، فضای اعتماد و همدلی را تقویت میکند.
۵-۳. جلب مشارکت در امور اجتماعی
تشویق فرزندان به کمک به دیگران و حضور در فعالیتهای اجتماعی، روحیه همکاری و مسئولیتپذیری را تقویت میکند. قرآن کریم در یک توصیۀ همگانی به آحاد جامعه بشری در تمامی عرصههایی که منتهی به خیرخواهی و قوام بخشی جامعه میگردد، میفرماید: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى»(۲/مائده) «در نیکوکاری و تقوا، (با یکدیگر) همکاری کنید.» جلب چنین مشارکتی از سوی فرزندان و دیگران امکان پذیر نیست جز با دعوت به پایداری عدالت(۱۳۵/نسا) که نه فقط عدالت اجتماعی و اقتصادی را بلکه عدالت در تمام ابعاد فردی و خانوادگی را شامل میشود. این راه کار موجب میشود که شخص در زندگی خود نسبت به هموطن و هم کیش خود دارای روحیۀ دستگیری و دلسوزی شود؛ چنانکه پیامبر اکرم(ص) در این باره فرمودند: «مَن قَضَى لِأَخِیهِ الْمُؤْمِنِ حَاجَهً کَانَ کَمَن عَبَدَ اللَّهَ عُمْرَهُ»(عاملی، ج۱۶، ص۳۶۱)؛ برآوردن نیاز مؤمن، همسنگ عبادت طولانی است.
۶-۳. تعلیم استفاده بهینه از رسانهها و فناوری
مدیریت صحیح رسانهها و هدایت فرزندان به سمت محتوای مفید، از وظایف خانواده مهدوی است. قرآن کریم دقت انسان را در امر بهداشت غذایی و طرز انتخاب خوراک و تغذیۀ آن(امام هشتم(ع)، ۱۳۸۱، ص۹۹) جلب نموده و هشدار میدهد: «فَلْیَنظُرِ الْإِنسَانُ إِلَى طَعَامِهِ» (عبس/۲۴)؛ یعنی انسان باید به آنچه وارد وجودش میشود، توجه کند. روایاتی که در ذیل این آیۀ شریفه وجود دارد، در مصادیق این طعام توسعه داده و آن را به خوراک فکری و علمی انسان نیز میکشاند.(برقی، ۱۳۷۱، ج۱، ص۲۲۰) بی شک تأمین این نیازمندیِ اعضای خانواده به ویژه فرزندان در عصر کنونی برای استفاده بهینه از رسانهها و فناوریها با لحاظ خطاب دستوری آیه ضروری است.
مقام معظم رهبری ضمن بیان این نکته که «امروز اینترنت و ماهواره و وسایل ارتباطی بسیار متنوعی وجود دارد که حرف، آسان به همه جای دنیا میرسد»، در توصیف فرصت به وجود آمده در عصر رسانه میفرمایند: «میدان افکار مردم و مؤمنین عرضۀ کارزار تفکّرات گوناگون است. امروز در یک میدان جنگ و کارزار حقیقی قرار داریم. این کاراز فکری به هیچ وجه به زیان ما نیست؛ به سود ما است.» (۱۱/۰۲/۱۳۸۴) البته یکی از عوامل کلیدی در این راستا همراهی با جوانان و ارائه تجارب ارزشمند از سوی متخصصان به آنهاست که با عقل و درایت به این ابزارها مجهز شوند؛ چنانکه امام علی(ع) در این باره فرمودند: «العَقلُ حِفْظُ التَّجَارِبِ»)حرّانی، ۱۴۰۴، ص۸۰)؛ عقل، نگهداری تجربههاست.
۷-۳. مقاومسازی در برابر آسیبهای مدرن
همانطور که مشاهده میکنیم تغییرات در دوران ما شتاب گرفته و دانش و فناوری با سرعتی فوق تصوّر ما در حال رشد و افزایش است. لذا طبیعی است که گسترۀ سواد هم در این عصر دچار دگرگونیهای بسیاری شده که اسم جامع تمامی مهارتهای ضروری در هزارۀ کنونی سواد رسانه نامیده شده است. در حقیقت این سواد چارچوبی به منظور دسترسی، تحلیل، ارزیابی و تولید پیام به شکلهای مختلف از چاپ تا اینترنت را فراهم میکند.(سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، ۱۴۰۴، مقدمه) در هر حال سواد رسانهای موجب هوشیارسازی و اختیاربخشی فرزندان و جوانانی میشود که به تعبیر مقام معظم رهبری باید پیشگام در شکستن این محاصرۀ تبلیغاتی باشند.(بیانیه گام دوم انقلاب)
خانواده مهدوی با تقویت سواد رسانهای و هویت دینی فرزندان، آنان را در برابر آسیبهای فرهنگی و روانی مقاوم میسازد. همانطور که در عنوان قبلی از مقام معظم رهبری نقل شد، ایشان در تبیین وضعیت عصر حاضر با تأکید بر انتقال آسان مهمات تفکر اسلامی به همه جای دنیا، میفرمایند: « اگر وارد این میدان بشویم و آنچه نیاز ماست از مهمّات تفکّر اسلامی و انبارهای معارف الهی و اسلامی بیرون بکشیم و صرف کنیم، قطعا بُرد با ماست.»(۱۱/۰۲/۱۳۸۴) مقصود از این شرطِ ورود به میدان همان مقاومت و امنیت لازم در برابر آسیبهای پشرفته است که تربیت فرزندان در فتنههای آخر الزمان نیازمند فوری آن است.
۸-۳. تعیین انتظارات واقعبینانه
اهداف تربیتی باید متناسب با تواناییهای فرزندان تعیین شود و هرگز نباید آرزوهای خیالی خود را به دور از واقع بر آنها تحمیل نمود. قرآن کریم در دو مورد به قاعدهای عقلایی مبنی بر تعیین ظرفیت افراد براساس دارایی و تواناییها، در انتظار از آنان تأکید میکند. بخشی از مضمون این قاعده در آیۀ نخست مطرح شده است: «لَا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا» (بقره/۲۸۶) «خدا هیچ کس را جز به تواناییش تکلیف نمیکند.» متمّم و مفسّر آن در آیۀ دیگر بیان گردیده است: «لا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلاَّ ما آتاها»(۷/طلاق) «خدا هیچ کس را جز به آنچه به وی عطا نموده تکلیف نمیکند.»
این اصل مهم تربیتی در خانواده مهدوی موجب میشود که والدین پیش از تعیین ظرفیت فرزندان، انتظاراتی آرمان گرایانه از آنان را دنبال نکنند. امام صادق(ع) در خطاب به عُمر بْن حَنْظله میفرماید: «یَا عُمَرُ لَا تَحْمِلُوا عَلَى شِیعَتِنَا وَ ارْفُقُوا بِهِمْ فَإِنَّ النَّاسَ لَا یَحْتَمِلُونَ مَا تَحْمِلُونَ»(کلینی،۱۴۰۷، ج۸، ص۳۳۴) «ای عُمر بر شیعیان ما اجبار نکنید و با آنها مدارا کنید! مردم آنچه را شما تحمّل نمودید را نمیتوانند بپذیرند.» گفتنی است که نمونۀ بارز و آشکار این سخن فرزندان ما هستند که توان بردباری نسبت به تمام احکام و اسرار الهی را دارا نیستند. از این رو ضروری است که در انتقال این مفاهیم بلند و متعالی به آنها، انتظارات والدین از آنها واقع بینانه باشد.
۴. کارکردهای خانواده مهدوی در تحقق تمدن نوین اسلامی
خانواده مهدوی بهعنوان نخستین و بنیادیترین نهاد اجتماعی، نقشی بیبدیل در شکلگیری تمدن نوین اسلامی ایفا میکند. اگر به هر علتی این نهاد کوچک و تأثیرگذار کم رنگ شده و کارکرد خود را از دست بدهد، حجم وسیعی از ناهنجاریها در جامعه رخ خواهد نمود و تمدن از درون دچار فرسایش و رکود خواهد گردید.(اسعدی، ۱۴۰۱، ص۳۵) در حالی که خانوادۀ مورد بحث با تلفیق آموزههای قرآنی، روایات اهل بیت(ع) و نیازهای روانشناختی انسان، بستری برای پرورش نسلی مؤمن، مسئولیتپذیر و تمدنساز فراهم میآورد. در اینجا نوبت آن فرارسیده که کارکردهای اصلی این خانواده مورد اشاره قرار گیرد.
۱-۴. پرورش یافتگی عقل و اندیشه
در مباحث شناخت شناسی عقل، ساحتهای متعددی دارد که شامل عقل نظری، عقل عملی و عقل ابزاری است. عقل نظری مسیر درک حقایق هستی در جهان است؛ لذا معصومان(ع) انسان عاقل را انسان عالم به پروردگار معرفی کردهاند.(حرّانی، ۱۴۰۴، ص۱۰۰) عقل عملی مسیر درک وظایف انسان و بایدهای رفتاری اوست تا بندگی و رضای خدا تسهیل گردد.(الکافی، ۱۴۰۷، ج۱، ص۱۱) عقل ابزاری نیز ضامن تأمین معاش انسان است؛ همان گونه که ترک تجارت را مایه نقصان عقل شمردهاند.(الکافی، ۱۴۰۷، ج۵، ص۱۴۸) فرهنگ غربی که خود را وابسته به عقلانیت میداند، عمدتا بر عقل تجربی و ابزاری تکیه دارد و در مقایسه با عقلانیت ایدئالی که در فرهنگ اسلامی مطرح میشود، دچار نقصان و کاستی است.
یکی از نشانههای روشن پرورش یافتگی عقل و اندیشۀ بشر اینست که در مسائل گوناگون به ویژه مباحث بنیادین تمدّنی پرسشگر میگردد. خانواده مهدوی محیطی امن برای کنجکاوی و پرسشگری فراهم میآورد تا فرزندان آزادانه سوال کنند و با پاسخهای دقیق و صبورانه، اعتماد به نفس آنان تقویت شود. قرآن کریم در امور عقیدتی، فقهی، اجتماعی و سیاسی و دیگر موضوعات با طرح پرسش و پاسخ به این مهم مبادرت نموده است. همچنین، تشویق به تفکر انتقادی و یادگیری مستمر، فرزندان را برای مواجهه با دنیای پر از اطلاعات متناقض آماده میسازد. امام علی(ع) فرمودند: «العَقلُ دَلیلُ المُؤمِن»(کراجکی، ج۱، ص۱۹۹)؛ عقل راهنمای مؤمن است.
از دیگر نشانههای رشد عقلانیت، فهم اجتماعی و شعور سیاسی در برابر ملازمات و مناسبات رسمیت یافتۀ در جوامع بشری است. براساس آنچه در میراث کهن حدیثی ما ثبت شده، علت محبوبیت عقل در هنگام آفرینش کرنش در برابر فرمان الهی بوده است.(الکافی، ۱۴۰۷، ج۱، ص۱۰) این پرورش یافتگی در حکومت جهانی امام زمان(عج) نیز برای تسهیل در بهرهمندی همگان از امکانات علمی و اجتماعی روی خواهد داد. بدین صورت که شاخصهای دقیق و توازن صحیح موجب خواهد شد که دل مشغلهها و گرفتاریهای فکری و روانی به دستان رحیمانهی حضرت برطرف گردد.(الخرائج و الجرائح، ج۲، ص۸۴۰)
۲-۴. نهادینهسازی سبک زندگی اسلامی–ایرانی
سبک زندگی در کلام اندیشمندان به سیره و نوع(مطهری، ۱۳۸۹، ص۴۵و۴۶) و روش، عادات و چگونگی مشیِ زندگی(خامنهای، ۱۴/۱۰/۹۴، ۲۳/۷/۹۱و۵/۷/۹۵) تعبیر شده است. تلاش غرب در ترویج سبک زندگی در ایران، زیانهای جبران ناپذیر اخلاقی و اقتصادی و دینی و سیاسی به کشور و ملت ما زده است؛ مقابله با آن جهادی همه جانبه و هوشمندانه میطلبد(بیانیه گام دوم) از این رو خانواده مهدوی با ارزشهایی چون زهد و سادهزیستی، تعاون و همزیستی، چنین سبک زندگی را در عمل پیاده میکند. اینان با تأسی به خانههایی(و خانوادۀ نورانی) که خدای متعال اجازه داده(شأن و منزلت) آنان رفعت یابد و نام او در آنجا برده شود که صبح و شام او را تسبیح گویند و هیچ تجارت و تعامل اجتماعی، آنان را از یادش باز ندارد(۳۵و۳۶و۳۷/نور)، در این مسیر پیشگاماند.
از ویژگیهای این شیوۀ زندگی حضور شایستۀ آحاد افراد بشر در بخشهای مهم و تأثیرگذار جامعه است. بی شک تمایزات علمی و تلاشهای فکری افراد جامعه همواره موجب به وجود آمدن سطوح بی شماری از دانش آموزان، دانش جویان، دانشمندان و استادان خواهد شد. بنابراین جامعهی تراز انقلاب اسلامی بدون توجه به طبقهای خاص نظیر توانگران و قدرتمندان، زمینههای شکوفایی و رشد استعدادهای همگان حتی محرومان و ناتوانان را فراهم میآورد. خانوادۀ مهدوی با بهره مندی از ظرفیتهای موجود در جامعه اسلامی افراد را در بستر آرام و آسایش بخش خانه، مجهّز به انواع مهارتها خواهد نمود. این کارکرد با الگوگیری از فرهنگ غنی سبک زندگی مهدوی روی خواهد داد؛ همانطور که در احادیث آمده است: «حکمت در آن دروان به همگان اعطا خواهد شد تا یک زن در منزل خودش بتواند براساس حکم خدای متعال و رسولش صلی الله علیه و آله قضاوت کند.»(الغیبه للنعمانی، ص۲۳۹)
۳-۴. تقویت جبهه مقاومت فرهنگی
در برابر تهاجم فرهنگی، تنها خانواده مهدوی با حفظ هویت دینی و انقلابی، سدی مقاوم و نفوذ ناپذیر ایجاد میکند. گرایش و اعتماد به نظام فکری و فرهنگی جهان غرب که از نمونههای آشکار ظلم و جنایت بین المللی است، در قرآن کریم نکوهش شده است: «وَلَا تَرْکَنُوا إِلَى الَّذِینَ ظَلَمُوا» (هود/۱۱۳) «با گرایش به ظالمان، به آنان تکیه نکنید» از این رو تقویت جبهۀ مقاومت فرهنگی تنها با دوری از طغیان و سرکشی و استقامت رهبری و مردم پیروِ ایشان رقم میخورد. از این رو خدای متعال بنابر دستورات قبلی که پیش از قیام به رهبر نهضت داده، ابتدائا فرمان استقامت رهبری در برابر این تهاجمات را صادر نموده و سپس از مردم نیز این دستور را مطالبه مینماید: «فاستقم کما أُمرتَ و مَن تابَ مَعَکَ و لا تطغَوا»(۱۱۲/هود) «همان طور که مأمور شدی، (در این راه) راست و بدون انحراف باش و کسانی که همراه تو (به درگاه خدا) بازگشتند(نیز همین طور باشند)
در انقلاب اسلامی نیز به تعبیر مقام معظم رهبری، امام خمینی(ره) پیش از تعلیم فرهنگِ «ما میتوانیم» به ملت ایران، خود این شعار را در وجود خود زنده کرد.(۱۴/۰۳/۱۳۹۲) در طی این ۲۰ سال اخیر رهبر معظم نیز به مناسبتهای مختلف به جهت تقویت روحیۀ مقاومت بر چنین شعاری اصرار دارند تا ملت را همچون امام راحل در میدان حاضر کنند. ایشان در دیدار جمعی از مخترعان جوان با نگاهی ژرف به آیندۀ تمدّنی ایران و اسلام، میفرمایند:
«آن روزی را باید دنبال کنیم که اگر در دنیا دانشمندی خواست یک نظریۀ علمی را بفهمد، بشناسد، حل کند و با یک اختراع آشنا شود، مجبور شود زبان فارسی را یاد بگیرد. روح جویندگی، روح امید، روح اتّکاء به نفس و اینکه «ما میتوانیم» را در بین نسل خودتان تقویت کنید.»(۳۰/۰۱/۱۳۸۴)
این همگامی میان رهبر و ملت در برابر جبهۀ دشمن همواره رمز بنیادین پیروزی و موفقیت انقلاب بوده و هست. از این رو خانواده مهدوی با تکیه بر ظرفیتهای داخلی، استقلال فرهنگی و فکری جامعه را تقویت میکند. این جبهه خیزشی برای رسیدن به اوج قدرت تمدّنی خود به روزگاری خواهد رسید که تمامی جهان را فراخواهد گرفت. در اخبار مربوط به حکومت جهانی آخرین موعود آمده که مردم به مهدی(عج) مهر میورزند و به سویش پناه میبرند آن چنان که زنبورهای عسل به سوی ملکه خود پناه میبرند.(تاوی الیه امته کما یاوی النحل الی یعسوبها. ملاحم ابن طاووس، ص۴۵)
۴-۴. ترویج فرهنگ انتظار فعال
انتظار از کلید واژههای اصلی فهم دین و حرکت اساسی و عمومی امت اسلامی است تا انسان به وضع موجود و تحقق پیشرفتی که امروز دارد، قانع نباشد.(۱۸/۴/۹۰) انتظار در خانواده مهدوی، رویکردی فعال و اصلاحگرایانه است نه اینکه منتظر نشستن و منتظر بودن تا اینکه کاری انجام بشود.(۲۹/۶/۸۴) از این جهت سرّ این سخن منسوب به وجود پیامبر اکرم(ص) دانسته میشود که فرمودند: «أفضلُ أعمالِ أمّتی انتظارُ الفرج»(سفینه البحار، ص۲۷۵) برترین اعمال امت من انتظار فرج است. این انتظار، همراه با خودسازی فردی، عدالت در روابط، مسئولیتپذیری اجتماعی و تربیت نسل مؤمن و انقلابی، جامعه را به سوی تمدن نوین اسلامی هدایت میکند.
۵-۴. آمادهسازی برای حاکمیت عدل جهانی
خانواده مهدوی با تمرین عدالت در روابط خانوادگی و اجتماعی، خود را برای مشارکت در حاکمیت عدل جهانی آماده میسازد. قرآن کریم زیرساختهای لازم برای نهادینه سازی عدالت در عرصههای گوناگون اقتصادی، اجتماعی و سیاسی فراهم نموده است. تحقق کامل این آرمان در آیۀ شریفه «وَنُرِیدُ أَن نَّمُنَّ عَلَى الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا فِی الْأَرْضِ وَنَجْعَلَهُمْ أَئِمَّهً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِینَ» (قصص/۵).«ما میخواهیم بر کسانی که در زمین به سبب ضعف و فقرشان زیر آزار و فشار بودند، منت بگذاریم و آنان را پیشوایان(مردم) قرار دهیم و آنان را وارثان(زمین) کردیم.»، وعده داده شده است. این خانواده با انتظار فعال و تربیت نسلی عدالتخواه، زمینهساز ظهور امام زمان (عج) و تحقق تمدن نوین اسلامی خواهد بود.
خانواده در تراز انقلاب اسلامی و مهدوی، ایدۀ حکومت جهانی حضرت مهدی عجل الله و مساوات در میان مردم برای ثروتهای عمومی را دنبال میکند؛ چنانکه در حکومت عدالت گستر ایشان، مردمان بی نیاز میگردند.(کافی، ج۳، ص۵۶۸) از کارکردهای اساسی خانوادههای مهدوی تبیین این نکته به فرزندان است که در حکمرانی جهادی ثروتها از همهی منابع درآمد میان مردم تقسیم شده و به هر کس چه کارگزاران و توده مردم و چه بینوایان و تهیدستان و هر گروهی از مردم حقش داده خواهد شد.(کافی، ج۱، ص۵۴۲) در چنین محیطی آمادسازی آرمانی افراد انسانی به گونهایست که اگر کسی در قبال خدمتی که به بردار دینی خود انجام داد، بر قیمت اصل مالش بیافزاید و انتظار سود داشته باشد، از منظر فرهنگ عمومی جامعه وی رباخوار است؛ چنانچه وقتی از معنی روایت «أن ربح المؤمن علی المؤمن رباً» پرسیده شد، امام صادق علیه السلام فرمودند: این به هنگام ظهور حق و قیام قیام کنندهی ما روی خواهد داد اما امروز اشکالی ندارد که با برادر مؤمن معامله کنید و از او سود بگیرید.(من لایحضره الفقیه، ج۳، ص۳۱۳)
۵. نتیجهگیری
یافتههای پژوهش نشان میدهد که خانواده مهدوی نقشی بنیادین در تحقق تمدن نوین اسلامی ایفا میکند. بدون تقویت خانوادهای مبتنی بر ایمان، انتظار فعال و مسئولیتپذیری اجتماعی، حرکت تمدنی انقلاب اسلامی با چالشهای جدی مواجه خواهد شد. انقلاب اسلامی با احیای هویت دینی، زمینهای مناسب برای بازتعریف نقش خانواده در مسیر تمدنسازی فراهم کرده است. از اینرو، توجه راهبردی به خانواده مهدوی باید بهعنوان یکی از اولویتهای فرهنگی و اجتماعی نظام اسلامی مورد توجه قرار گیرد. این نهاد اساسی با پشتیبانی از مبانی روانشناختی تربیت دینی همچون نیاز به معنا و هدف، شکل گیری هویت، رشد اخلاق و فضایل، عشق و دلبستگی ایمن، یادگیری مشاهده ای و تقلیدی اعتلا مییابد. همینطور مبانی درون دینی خانوادۀ مهدوی برپایۀ عناصر کلیدی همچون عشق و مودّت، تعلیم و تربیت، بندگی و عبودیت، انتظار و مسؤولیت استوار است. عملی نمودن این مبانی بستگی به کاربست راههایی همچون الگوسازی، تغذیۀ معنوی، شکلدهی شخصیت اخلاقی، ایجاد فضای گفتگوی همدلانه، مشارکت دادن در امور اجتماعی، استفاده بهینه از رسانهها، مقاوم سازی در برابر آسیبهای مدرن و تعیین انتظارات واقع بینانه… دارد. خانواده در تراز انقلاب مهدوی برخوردار از کارکردهای بسیاری خواهد شد؛ از جمله رشد و پرورش عقلانیت، نهادینه شدن سبک زندگی اسلامی ـ ایرانی، تقویت جبهه مقاومت فرهنگی در برابر تمدن غربی، ترویج فرهنگ انتظار فعال و آماده سازی افراد برای نقش آفرینی در تحقق تمدن نوین اسلامی…
۶. منابع
- ابن أبی زینب، محمد بن ابراهیم، الغیبه للنعمانی، غفاری، علی اکبر، نشر صدوق، تهران، اول، ۱۳۹۷ق.
- ابن بابویه(صدوق) الإمامه و التبصره من الحیره، مدرسه الإمام المهدى(عج)، اول، قم، ۱۴۰۴ق.
- ابن حیون، نعمان بن محمد مغربى، شرح الأخبار فی فضائل الأئمه الأطهار علیهم السلام، حسینى جلالى، محمد حسین، جامعه مدرسین، اول، قم، ۱۴۰۹ق.
- ابن شعبه حرانى، حسن بن على، تحف العقول، غفارى، على اکبر جامعه مدرسین، دوم، قم، ۱۴۰۴ق.
- اسعدی، محمد مصطفی، تاریخ فرهنگ و تمدّن اسلامی، دفتر نشر معارف، اول، ۱۴۰۱ش.
- افروز، غلامعلی، روان شناسی و تربیت کودکان و نوجوانان، تهران، انتشارات انجمن اولیا و مربیان، چهاردهم، ۱۳۸۴ش.
- برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محدث جلال الدین، دار الکتب الإسلامیّه، قم، دوم، ۱۳۷۱ق.
- پارسانیا، حمید. چیستی تمدن اسلامی، قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ۱۳۹۳ش.
- جان احمدی، فاطمه، تاریخ فرهنگ و تمدّن اسلامی، دفتر نشر معارف اسلامی، اول، ۱۳۹۳ش.
- جعفرپور، صفیه، «اکرام و تعهد نسبت به خانواده بایسته فرهنگی تحقق آرمان شهر مهدوی» ش۴۵،(ص۷۷ـ ۹۵)، ۱۴۰۲ش.
- حسینی، سیدحسن. خانواده در نظام تمدنی اسلام. قم، ۱۳۹۶ش.
- خامنهای، سیدعلی. بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی. تهران: دفتر حفظ و نشر آثار، ۱۳۹۷ش.
- خسروپناه، عبدالحسین. فلسفه تمدن نوین اسلامی. تهران، ۱۴۰۰ش.
- دهقانی، محمد. «سبک زندگی اسلامی–ایرانی». ۱۳۹۸ش.
- رفیعی، علیاکبر. «خانواده و سرمایه اجتماعی». ۱۴۰۱ش.
- رحیمی، زینب، ستوده اصل، نعمت، «مقایسه نقش حیا در تربیت اجتماعی کودک از منظر آیات قرآن و نظریه یادگیری اجتماعی بندورا» ش۳، (ص۸۶ـ۱۰۱)، ۱۴۰۴ش.
- ساروخانی، باقر، دائره المعارف علوم اجتماعی، تهران، سازمان انتشارات کیهان، ۱۳۷۰ش.
- سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی، تفکّر و سواد رسانهای، شرکت چاپ و نشر کتابهای درسی ایران، تهران، دهم، ۱۴۰۴ش.
- شپرد بی. کلاو، ظهور و سقوط تمدّن، محمد طلوع، انتشارات بدر، اول، ۱۳۷۰ش.
- شرح نهج البلاغه لابن أبی الحدید، مکتبه آیه الله المرعشی النجفی، اول، قم، ۱۴۰۴ق.
- شریف الرضی، محمد بن حسین، خصائص الأئمه علیهم السلام، امینى، محمد هادى، آستان قدس رضوى، اول، مشهد، ۱۴۰۶ق.
- شیخ حر عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، قم، ۱۴۰۹ق.
- صباغیان، محمدرضا. «انتظار فعال و تمدنسازی اسلامی». ۱۳۹۹ش.
- صدر طباطبایی، فاطمه؛ پژوهشهای قرآنی پاییز و زمستان ۱۳۸۰ – شماره ۲۷و۲۸.
- طبرسى، حسن بن فضل، مکارم الأخلاق، الشریف الرضى، چهارم، قم، ۱۳۷۰ش.
- العاملی الحسن بن زین الدین، معالم الدین و ملاذ المجتهدین، نشر اسلامی وابسته به جامعه مدرسین، قم، ۱۳۶۵ش.
- علی بن طاووس، الملاحم و الفتن، اسلامیه، تهران، اول، بیتا.
- علی بن موسی، امام هشتم(ع)، طب الرضا(ع)، امیر صادقی، معراجی، تهران، ششم، ۱۳۸۱ش.
- عموزاده، معصومه، چراغی کوتیانی، اسماعیل، «بررسی شاخصههای خانواده فاطمی و نقش آن در تحقق جامعه مهدوی، ش۳۱۷،(ص۵۴ ـ ۶۴)، ۱۴۰۳ش.
- فرانکل، ویکتور امیل، انسان در جستجوی معنی، اکبر معارفی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۵ش.
- قرشی بنایی، علی اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الاسلامیه ۱۴۱۲ق.
- قطب الدین راوندى، سعید بن هبه الله، الخرائج و الجرائح، مؤسسه الإمام المهدى علیه السلام، مؤسسه امام مهدى عجل الله تعالى فرجه الشریف، قم، اول، ۱۴۰۹ق.
- قمى، عباس، سفینه البحار، اسوه، اول، قم، ۱۴۱۴ق.
- کراجکى، محمد بن على،کنز الفوائد، نعمه، عبد الله، دارالذخائر، اول، قم، ۱۴۱۰ق.
- کلینى، محمد بن یعقوب، کافی( ط- دار الحدیث)، اول، قم، ۱۴۱۲ق.
- کراجکی، محمد بن علی، الرساله العلویه فی فضل أمیر المؤمنین علیه السلام على سائر البریه، دلیل ما، قم، اول، ۱۴۲۷ق.
- کورانی، علی. عصر ظهور. قم، ۱۴۱۱ق.
- مصباح یزدی، آموزش عقاید، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۸۳ش.
- مصباح یزدی، محمد تقی، راه و راهنما شناسی، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی(ره)، پنجم، ۱۳۸۴ش.
- مطهری، مرتضی. قیام و انقلاب مهدی(عج). تهران: صدرا، ۱۳۸۶ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی(۶ جلد)، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۹۲ش.
- نجفی، حسین، علینقی فقیهی، سمیه دریساوی، «تحلیل جایگاه آموزههای مهدوی در احیای فرهنگ و تمدن نوین اسلامی» اسلام و مطالعات اجتماعی، ش۳، سال پنجم زمستان ۱۳۹۶ش.
- Imam-khomeini.ir.
- ir.